Allergisch contacteczeem door neemolie

Artikel in PDF

Plantaardige stoffen worden, meestal als extracten, op grote schaal toegepast in cosmetica en biofarmaceutica. Ofschoon de meeste consumenten ‘plantaardig’ en ‘natuurlijk’ als veilig zullen interpreteren, veroorzaken deze bestanddelen niet zelden contactallergie.1,2 Onlangs beschreven wij in dit tijdschrift een patiënt met allergisch contacteczeem door propolis in cosmetica3 en presenteerden de Groot et al. een overzichtsartikel over dit (grotendeels) plantaardige product.4 Ook populair voor thuisgebruik zijn etherische oliën, waaraan allerlei geneeskrachtige en anderszins positieve eigenschappen worden toegedicht. Het meest bekend is theeboomolie (tea tree oil), dat vele gevallen van allergisch contacteczeem heeft veroorzaakt.5 Hier presenteren wij een patiënt met allergisch contacteczeem door neemolie, een plantaardige olie verkregen uit de zaden van de neemboom Azadirachta indica.

Ziektegeschiedenis

Een man van 66 jaar van Kaukasische etniciteit werd gezien vanwege een jeukende uitslag op de onderarmen, handruggen en benen. Patiënt vertelde landbouwmachines te repareren. Door dit werk had hij een ortho-ergisch contacteczeem van zijn handen ontwikkeld. Hij gebruikte sinds twee maanden neemolie van de firma BeriVita (figuur 1), besteld via internet, op zijn handruggen, armen en benen vanwege zijn droge huid. Vrij snel na het begin daarvan ontwikkelde zich een jeukende uitslag op de applicatieplaatsen. Patiënt had anamnestisch geen atopische aanleg en die komt ook niet in zijn familie voor. Bij onderzoek werden op de handruggen en op de onderbenen plaques met erytheem, papels en crustae gezien. Serologisch onderzoek met de Phadiatop was negatief. Epicutaan allergologisch onderzoek met de Europese basisreeks en een cosmetische reeks was negatief. Bij het testen van een dermatotherapeuticareeks werden positieve reacties gevonden op natriumsulfiet 1% pet. (D2 -, D3 +) en op ketoconazolcrème (D2 ++, D3 ++), die natriumsulfiet bevat. De neemolie gaf eveneens een positieve reactie (D2 ++, D3 ++). Omdat dit product 0,1% tocoferol bevat, werd naderhand tocoferol getest in concentraties van 10% en 30% in arachidisolie en puur, met negatieve resultaten. De neemolie, die nog een keer getest werd, was wederom positief (D2 ++, D3 ++). Vervolgens werden 23 controlepatiënten getest met de neemolie puur, waarop geen positieve plakproefreacties werden gezien.

Bespreking

De neemboom Azadirachta indica A. Juss (synoniemen: Melia azadirachta L., margosaboom) is een snelgroeiende groenblijvende boom van de mahoniefamilie Meliaceae, die 15-20 meter hoog kan worden. De boom heeft zijn oorsprong in ZuidoostAzië (Myanmar, Bangladesh, Noordoost-Indië) en komt nu overal in de bossen van Zuid- en ZuidoostAzië voor en door cultivering ook in Afrika, ZuidAmerika, het Caribisch gebied en de Filipijnen.6 De neemboom is de heilige boom van de Hindoes en iszeer belangrijk in de Ayurvedische geneeskunde. Er wordt gebruikgemaakt van de bladeren, bast, zaden en wortels van de boom, onder meer in de vorm van extracten, olie, poeder, infusies en thee (bladeren). Deze onderdelen van de boom bevatten meer dan honderd farmacologisch actieve stoffen, die mogelijk antiseptische, ontstekingsremmende, antidiabetische, antibacteriële en antimycotische effecten hebben. De bekendste hiervan zijn triterpenen genaamd limonoïden, zoals azadirachtine, nimbine, nimbidine en nimbolide. Een groot aantal aandoeningen wordt met de producten van de neemboom behandeld, waaronder koorts, worminfestaties, darmklachten, huidziekten en hoofdluis.7-9 De bladeren en andere delen van de boom zijn daarnaast zeer effectief als insecticiden, als insectenafstotende middelen (repellent) en als producten tegen vraat in de bescherming van gewasplanten; hiervoor is het bestanddeel azadirachtine verantwoordelijk.6 Bovendien worden neemproducten als meststof in de landbouw gebruikt. Neemolie (synoniemen: Azadirachta indica olie, margosaolie) is een plantaardige olie die door persing wordt gewonnen uit de vruchtpitten van de neemboom. De bittere geelbruine zaadolie, die een sterke zwavel- en knoflookgeur heeft, wordt toegepast in de behandeling van huidziekten zoals eczeem, psoriasis, schimmelinfecties en furunkels en om darmwormen te bestrijden, als lampolie en in de productie van zeep. Ook is de olie effectief als insecticide en gewasbeschermer. Daarnaast wordt de olie – nadat de bittere en geurende bestanddelen verwijderd zijn en de olie reukloos en kleurloos is geworden – toegepast in cosmetica als verzachtend middel (emolliens). In de VS was neemolie in december 2016 aanwezig in 112 (Azadirachta indica [neem] oil) respectievelijk 219 (Melia azadirachta [neem] seed oil) van de ongeveer 64.000 cosmetische producten waarvan de samenstelling bekend is in de EWG’s Skin Deep Cosmetics Database (http:// www.ewg.org/skindeep/). De belangrijkste bestanddelen van neemolie zijn vetzuren: oliezuur (25-58%), palmitinezuur (17- 34%), stearinezuur (7-24%), linoleenzuur (6-24%), beheninezuur (0,2-1,7%), arachidinezuur (1,3%) en palmitoleïnezuur (0,1-0,2%).6 Men dient zich daarbij te realiseren, dat de term ‘neemolie’ ook vaak gebruikt wordt voor producten die worden verkregen van de pitten door extractie met oplosmiddelen. Het zijn de extracten die de meeste farmacologisch actieve stoffen bevatten en die veel als insecticiden gebruikt worden. Ook kan met ‘neemolie’ een etherische olie bedoeld worden, verkregen door stoomdistillatie, maar die wordt weinig geproduceerd en gebruikt. De chemische samenstelling van deze drie vormen van ‘neemolie’ verschillen sterk.6 Onze patiënt had neemolie gebruikt van het merk BeriVita en had het product gekocht via internet. Uit gegevens vermeld op het product en de website van BeriVita (www.berivita.com) blijkt dat de neemolie was verkregen uit zaden van de ‘neemboom vrucht Azadirachta indica’ door koude persing. De bestanddelen waren 99,9% neemolie en 0,1% tocoferol (vitamine E, een antioxidant dat wordt toegevoegd om ranzig worden van de vetzuren te voorkomen).

Contactallergie voor ‘neemolie’ is slechts in drie ziektegeschiedenissen eerder beschreven.10-12 De eerste patiënt had onverdunde neemolie aangebracht op het behaarde hoofd vanwege alopecia areata en ontwikkelde acuut contacteczeem van de behaarde hoofdhuid en van het gezicht.10 De tweede patiënt was een 56-jarige vrouw met eczeem op de rechterborst, dat zich uitbreidde naar de arm, nadat ze een furunkel op de rechterborst ging behandelen met een mengsel van neemolie en theeboomolie.11 De derde patiënt was een vrouw van 30 jaar, die acuut eczeem in de nek en achter de oren ontwikkelde nadat ze de psoriasis van haar behaarde hoofd had behandeld met diverse fytotherapeutica waaronder neemolie.12 Alle patiënten hadden een positieve plakproef op onverdunde neemolie, die in twee publicaties bij vijf respectievelijk acht controlepatiënten negatief was.11,12 Daarnaast is er een casus van een man die een allergisch contacteczeem ontwikkelde na behandeling van zijn psoriasis met Psorigon® crème13, die zes botanische bestanddelen bevatte, waaronder Melia azadirachta. Testen met dit bestanddeel in vier concentraties (1%, 2%, 5%, 10%) waren positief. Over de aard van het bestanddeel (extract, etherische olie, plantaardige olie) werd niets vermeld, maar het is zeer waarschijnlijk dat het een extract betrof, gelet op de andere plantaardige bestanddelen.13

Wij presenteren hier het vierde geval van contactallergie voor neemolie in de literatuur. Contactallergie voor tocoferol (vitamine E)14, dat in het product als antioxidant aanwezig was, kon door gericht testen worden uitgesloten. Wat het allergeen is /de allergenen zijn in neemolie is op dit moment onbekend.

Gemelde (financiële) belangenverstrengeling

Dit artikel is geschreven in het kader van CESES (Consumer Exposure Skin Effects and Surveillance), het registratiesysteem van allergische reacties op cosmetica in Nederland, dat wordt uitgevoerd door het RIVM in opdracht van en gefinancierd door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Alle auteurs participeren in dit project.

Literatuur

1. Corazza M, Borghi A, Gallo R, et al. Topical botanically derived products: use, skin reactions, and usefulness of patch tests. A multicentre Italian study. Contact Dermatitis 2014;70:90-7.
2. Jack AR, Norris PL, Storrs FJ. Allergic contact dermatitis to plant extracts in cosmetics. Semin Cutan Med Surg 2013;32:140-6.
3. Jagtman BA, de Groot AC, Bakker M. Allergisch contacteczeem door propolis in een cosmeticum. Het nut van aanvullende epicutane tests met een cosmeticareeks. Ned Tijdschr Derm Venereol 2016;26:339-41.
4. De Groot AC, Popova MO, Bankova VS. Propolis. Eigenschappen, toepassingen, samenstelling, contactallergie, de allergenen en plakproeven. Ned Tijdschr Derm Venereol 2016;26:333-7.
5. De Groot AC, Schmidt E. Theeboomolie (tea tree oil). Ned Tijdschr Derm Venereol 2016;26:447-51.
6. De Groot AC, Schmidt E. Neem oil. In: Essential oils: Contact allergy and chemical composition. Boca Raton, Fl., USA: CRC Press Taylor and Francis Group, 2016: hoofdstuk 5.59:571-4.
7. Brahmachari G. Neem– an omnipotent plant: A retrospection. Chem Bio Chem 2004;5:408-21.

8. Atawodi SE, Atawodi JC. Azadirachta indica (neem): a plant of multiple biological and pharmacological activities. Phytochem Rev 2009;8:601-20.
9. Alzohairy MA. Therapeutics role of Azadirachta indica (Neem) and their active constituents in diseases prevention and treatment. Evid Based Complement Alternat Med 2016:7382506.
10. Reutemann P, Ehrlich A. Neem oil: an herbal therapy for alopecia causes dermatitis. Dermatitis 2008;19:E12-E15.
11. Greenblatt DT, Banerjee P, White JML. Allergic contact dermatitis caused by neem oil. Contact Dermatitis 2012;67:242-3 (ook gepubliceerd als abstract: Greenblatt DT, Banerjee P, White JML. Allergic contact dermatitis to neem oil. Brit J Derm 2011;165[suppl. 1]:74-5.)
12. Lauriola MM, Corazza M. Allergic contact dermatitis caused by argan oil, neem oil, and Mimosa tenuiflora. Contact Dermatitis 2016;75:388-90.
13. Ahmed I, Charles-Holmes R. Contact allergy to Psorigon®. Contact Dermatitis 2000;42:276.
14. Kosari P, Alikhan A, Sockolov M, Feldman SR. Vitamin E and allergic contact dermatitis. Dermatitis 2010; 21:148-53.

Correspondentieadres
Berend A. Jagtman
E-mail: b.jagtman@home.nl